Doğu Anadolu’nun Unutulan Yolcuları: Poşalar ve Kaybolan Bir Kültür

  Doğu Anadolu’nun Unutulan Yolcuları: Poşalar ve Kaybolan Bir Kültür

Haber: Mehmet Avşar 

Bir zamanlar Doğu Anadolu’nun köy yollarında, ellerinde uzun değnekleriyle sessizce ilerleyen insanlar görülürdü. Ardahan’da, Kars’ta, Erzurum’da, Artvin’de ve Bayburt’ta çocukların merakla, büyüklerin ise alışkanlıkla karşıladığı bu insanlar, halk arasında “Poşa” olarak biliniyordu.

Köy köy dolaşırlar, evleri ziyaret eder, geçimlerini çoğunlukla elekçilik, kalburculuk, sepet örücülüğü, küçük el sanatları ve seyyar ticaretle sağlarlardı. Araştırmalar, Poşaların Doğu ve Kuzeydoğu Anadolu’da yarı göçebe bir yaşam sürdüklerini ve özellikle elek ile kalbur yapımıyla tanındıklarını ortaya koymaktadır. 

Köpeklerden Korkmayan Yolcular

Yöre insanının hafızasında Poşalarla ilgili en dikkat çekici ayrıntılardan biri, onların köpeklerden korkmamasıydı. Ellerindeki uzun değnekler hem yürüyüşlerinde destek olur hem de köpek saldırılarına karşı bir güvenlik aracı olarak kullanılırdı. Çocuklar onları uzaktan izler, köyün yaşlıları ise kapılarının önünde durup sohbet ederdi.

Kimi zaman elek satar, kimi zaman kırık mutfak gereçlerini tamir eder, bazen de küçük ev eşyaları karşılığında takas yaparlardı. Onlar sadece satıcı değil, aynı zamanda köyler arası haber taşıyıcıları ve sözlü kültürün aktarıcılarıydı.

Çay Kenarlarında Kurulan Çadırlar

Poşalar genellikle köylerin hemen dışında, dere ve çay kenarlarına çadır kurarlardı. Günlerce, bazen haftalarca aynı bölgede kalır; işlerini tamamladıktan sonra sessizce yollarına devam ederlerdi.

Birçok Doğu Anadolu köyünde yaşlılar bugün hâlâ şu cümleyi kurar:

“Çayın kenarına çadır kurarlardı. Sabah kalktığımızda çocuklar merakla yanlarına giderdi. Birkaç gün kalır, sonra da geldikleri gibi sessizce giderlerdi.”

Bu yaşam biçimi, modernleşmeyle birlikte büyük ölçüde ortadan kalktı.

Kimdi Bu Poşalar?

Akademik çalışmalar, Poşaların Anadolu’nun özellikle kuzeydoğusunda yaşayan ve tarih boyunca yarı göçebe yaşam süren topluluklar olduğunu belirtmektedir. Bayburt üzerine yapılan bir araştırmada, Poşaların geçimlerini elek ve kalbur yapımıyla sağlayan yarı göçebe bir grup olduğu ifade edilmektedir. 

Artvin, Ardahan ve çevresindeki Lom/Poşa toplulukları üzerine yapılan sosyolojik çalışmalarda ise, bu insanların zamanla yerleşik hayata geçtikleri, geleneksel mesleklerinin büyük ölçüde kaybolduğu belirtilmektedir. 

Kaybolan Bir Meslek, Silinen Hatıralar

Plastik ürünlerin yaygınlaşması, şehirleşmenin hızlanması ve geleneksel zanaatlara olan ihtiyacın azalmasıyla birlikte Poşaların köylerdeki varlığı da giderek azaldı. Bugün genç kuşakların büyük çoğunluğu, dedelerinin anlattığı bu gezgin zanaatkârları hiç görmedi.

Oysa onlar, Anadolu’nun çok kültürlü yapısının önemli bir parçasıydı.

Bugün Ardahan’ın, Kars’ın, Erzurum’un köylerinde yaşayan yaşlıların hafızasında hâlâ aynı görüntü canlılığını koruyor:

Uzun değnekleri ellerinde, sırtlarında yükleri, köyün girişinden ağır adımlarla yürüyen Poşalar…

Çay kenarında kurulan birkaç çadır…

Ve ardından, geldikleri gibi sessizce uzaklaşan bir kervan…

Bir Kültürün Son Tanıkları

Belki de artık yapılması gereken, bu kadim yaşam biçimini hatırlamak ve kayıt altına almak. Çünkü Poşalar sadece seyyar satıcı değildi; onlar Doğu Anadolu’nun toplumsal hafızasında iz bırakmış, göçebe zanaatkârlığın son temsilcileriydi.

Bugün o çadırlardan eser kalmadı. Köylerin kenarındaki çaylar sessiz. Uzun değnekli yolcular artık görünmüyor.

Ama onların hikâyesi, Anadolu’nun unutulmaya yüz tutmuş kültürel mirası olarak yaşamaya devam ediyor.